Το διαζύγιο δεν είναι story: Το παιδί έχει δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, όχι στη δημόσια έκθεση.

Ενεργοί Μπαμπάδες | Προστασία του παιδιού | Ψηφιακά δικαιώματα

Ένα παιδί μπορεί να χάσει την καθημερινή επαφή με έναν γονέα μετά το διαζύγιο. Δεν πρέπει όμως να χάσει και το δικαίωμά του να κρατήσει την προσωπική του ιστορία μακριά από τα μάτια του κόσμου.

Μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπο με δικαστικές διαδικασίες, οικογενειακές συγκρούσεις, αλληλοκατηγορίες και αποφάσεις που λαμβάνουν άλλοι για τη ζωή του.

Στην εποχή των κοινωνικών δικτύων εμφανίζεται ένας ακόμη κίνδυνος: η οικογενειακή σύγκρουση να μεταφερθεί από το σπίτι και το δικαστήριο στη δημόσια ψηφιακή σφαίρα.

Μια φωτογραφία. Ένα βίντεο. Ένα απόσπασμα συνομιλίας. Μια καταγγελία. Μια ανάρτηση γραμμένη μέσα στον θυμό.

Και ξαφνικά, η ζωή ενός παιδιού γίνεται περιεχόμενο. Το παιδί δεν επέλεξε να χωρίσουν οι γονείς του. Γιατί να στερηθεί και το δικαίωμα στην ιδιωτική του ζωή;

Όταν η προσωπική ιστορία γίνεται δημόσιο θέαμα

Ας φανταστούμε ένα υποθετικό περιστατικό. Ένας πατέρας, απελπισμένος επειδή δεν βλέπει το παιδί του, δημοσιεύει μια προσωπική συνομιλία για να δείξει τι αντιμετωπίζει. Μια μητέρα, εξοργισμένη από την αντιδικία, αναρτά βίντεο στο οποίο το παιδί εμφανίζεται αναστατωμένο.

Συγγενείς αναπαράγουν τις αναρτήσεις. Φίλοι παίρνουν θέση. Άγνωστοι σχολιάζουν. Κάποιοι αναγνωρίζουν το παιδί, το σχολείο του ή την οικογένειά του.

Ακόμη κι αν η αρχική πρόθεση ήταν η αναζήτηση συμπαράστασης, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι διαφορετικό. Το παιδί μετατρέπεται σε αναγνωρίσιμο πρόσωπο μιας δημόσιας διαμάχης.

Όσα δημοσιεύτηκαν σε μία στιγμή έντασης μπορεί να έχουν ήδη αποθηκευτεί ή κοινοποιηθεί και να επανεμφανιστούν χρόνια αργότερα. Η UNICEF προειδοποιεί ότι το ψηφιακό αποτύπωμα δεν είναι πάντοτε εφικτό να σβηστεί πλήρως [5].

Το πρόβλημα δεν είναι ότι ένας γονέας μιλά για την αδικία που πιστεύει ότι υφίσταται. Το πρόβλημα αρχίζει όταν, για να ακουστεί ο ενήλικος, εκτίθεται χωρίς επαρκή λόγο το παιδί.

Το παιδί έχει δικαίωμα στην ιδιωτικότητα, ακόμη και απέναντι στις επιλογές των γονέων του

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού αναγνωρίζει το παιδί ως αυτοτελή φορέα δικαιωμάτων. Το άρθρο 16 το προστατεύει από αυθαίρετες ή παράνομες παρεμβάσεις στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, την αλληλογραφία, την τιμή και την υπόληψή του. Το άρθρο 3 καθιστά το βέλτιστο συμφέρον του παιδιού πρωταρχικό κριτήριο στις ενέργειες που το αφορούν. Το άρθρο 12 κατοχυρώνει το δικαίωμα έκφρασης της γνώμης του, με βαρύτητα ανάλογη προς την ηλικία και την ωριμότητά του [1].

Το άρθρο 18 υπογραμμίζει την κοινή ευθύνη και των δύο γονέων για την ανατροφή και την ανάπτυξη του παιδιού, με βασικό τους μέλημα το συμφέρον του [1].

Οι αρχές αυτές δεν παύουν να ισχύουν στο διαδίκτυο. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, με τη Σύσταση CM/Rec(2018)7, παρέχει κατευθύνσεις στα κράτη για τον σεβασμό και την προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών στο ψηφιακό περιβάλλον, περιλαμβανομένων της ιδιωτικότητας και της προστασίας δεδομένων [2].

Ο GDPR αναγνωρίζει στην αιτιολογική σκέψη 38 ότι τα παιδιά χρειάζονται ιδιαίτερη προστασία ως προς τα προσωπικά δεδομένα τους [3]. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ιδιωτική οικογενειακή ανάρτηση παραβιάζει αυτομάτως τον Κανονισμό: η εφαρμογή του εξαρτάται και από το πραγματικό πλαίσιο, ενώ το άρθρο 2 παρ. 2 στοιχ. γ΄ προβλέπει εξαίρεση για επεξεργασία στο πλαίσιο αποκλειστικά προσωπικής ή οικιακής δραστηριότητας.

Η ουσιαστική αρχή, πάντως, παραμένει: η γονική ιδιότητα συνεπάγεται ευθύνη προστασίας, όχι ανεξέλεγκτη εξουσία δημόσιας έκθεσης.

Δεν χρειάζεται να φαίνεται το πρόσωπο του παιδιού για να αναγνωριστεί

Η προστασία της ταυτότητας ενός παιδιού δεν εξαντλείται στο θόλωμα του προσώπου. Το όνομα, η ηλικία, το σχολείο, η γειτονιά, μια ημερομηνία δικασίμου ή ο συνδυασμός οικογενειακών λεπτομερειών ενδέχεται να επιτρέψουν την αναγνώρισή του.

Ακόμη και μια δικαστική απόφαση από την οποία έχουν αφαιρεθεί ονόματα δεν είναι κατ’ ανάγκη πλήρως ανώνυμη. Η αναγνώριση μπορεί να προκύψει από τα συμφραζόμενα.

Είναι διαφορετικό να τεκμηριώνουμε ένα θεσμικό πρόβλημα και διαφορετικό να παραδίδουμε την ιδιωτική ζωή ενός συγκεκριμένου παιδιού στη δημόσια περιέργεια.

Η κοινωνική ευαισθητοποίηση δεν απαιτεί το κοινό να γνωρίζει ποιο είναι το παιδί, τι είπε στον ψυχολόγο του ή τι περιλαμβάνει ο προσωπικός του φάκελος.

Η δημόσια καταγγελία δεν είναι το ίδιο με την προστασία του παιδιού

Υπάρχουν γονείς που βιώνουν πραγματική αδικία. Υπάρχουν παιδιά που χάνουν αδικαιολόγητα την επαφή με ασφαλείς και κατάλληλους γονείς. Υπάρχουν όμως και παιδιά που χρειάζονται προστασία από κακοποίηση, απειλές ή άλλες επικίνδυνες συμπεριφορές.

Κανείς δεν πρέπει να χρησιμοποιεί την ιδιωτικότητα ως πρόσχημα για να φιμώσει μια καταγγελία ή να αποκρύψει πραγματικό κίνδυνο.

Η προσφυγή στις αρμόδιες αρχές, η προσκόμιση αποδεικτικών στοιχείων και η θεσμική διεκδίκηση είναι διαφορετικές από τη δημόσια ανάρτηση ευαίσθητων στοιχείων ενός ανηλίκου. Ειδικά σε περιστατικά πιθανού κινδύνου, προέχει η ασφαλής και έγκαιρη αναφορά στις αρμόδιες υπηρεσίες.

Ο γονέας έχει δικαίωμα να αναζητά δικαιοσύνη. Το παιδί έχει δικαίωμα να μην εκτίθεται αδικαιολόγητα κατά την αναζήτηση αυτής της δικαιοσύνης. Τα δύο δικαιώματα μπορούν και πρέπει να συνυπάρχουν.

Μπορούμε να αναδείξουμε ένα θεσμικό πρόβλημα χωρίς φωτογραφίες του παιδιού, να παρουσιάσουμε μια υπόθεση χωρίς αναγνωριστικά στοιχεία και να ζητήσουμε λογοδοσία χωρίς να μετατρέψουμε το προσωπικό του βίωμα σε δημόσιο θέαμα.

Το ψηφιακό αποτύπωμα που δεν επέλεξε το παιδί

Η UNICEF παρουσιάζει τον όρο sharenting για την κοινοποίηση εικόνων, πληροφοριών και ιστοριών παιδιών από τους γονείς ή τους φροντιστές τους. Επισημαίνει τη σημασία της προστασίας της ιδιωτικότητας, του σεβασμού της άποψης του παιδιού και της προσεκτικής αξιολόγησης των πιθανών συνεπειών μιας δημοσίευσης [4].

Το φαινόμενο δεν αφορά μόνο οικογενειακές φωτογραφίες. Μπορεί να περιλαμβάνει προσωπικές ιστορίες, δημόσιες εξομολογήσεις, βίντεο και αναρτήσεις που το ίδιο το παιδί δεν θα επέλεγε να μοιραστεί.

Στις οικογενειακές συγκρούσεις, ο προβληματισμός γίνεται ακόμη πιο ουσιαστικός. Ένα παιδί μπορεί να μεγαλώσει γνωρίζοντας ότι οι δυσκολότερες στιγμές της ζωής του κυκλοφόρησαν σε αναρτήσεις και δημόσιες αντιπαραθέσεις.

«Γιατί έπρεπε να μάθουν όλοι τι συνέβαινε στο σπίτι μας; Γιατί δημοσιεύτηκαν όσα είπα όταν ήμουν φοβισμένο; Γιατί δεν με προστάτευσαν;»

Αυτές είναι υποθετικές ερωτήσεις, όχι μαρτυρίες συγκεκριμένου παιδιού. Δεν γνωρίζουμε πώς θα αντιδρούσε κάθε παιδί. Γνωρίζουμε, όμως, ότι η προστασία της προσωπικής του ζωής δεν μπορεί να αναβάλλεται μέχρι την ενηλικίωσή του.

Και το ευρύτερο περιβάλλον έχει ευθύνη

Στο προηγούμενο άρθρο των Ενεργών Μπαμπάδων, για τον ρόλο του οικογενειακού δικτύου στη γονική αποξένωση, εξετάσαμε πώς οι συμπεριφορές τρίτων προσώπων ενδέχεται να επηρεάζουν μια δύσκολη οικογενειακή κατάσταση.

Στο διαδίκτυο προστίθεται μια νέα διάσταση. Ένας συγγενής αναπαράγει μια καταγγελία. Ένας φίλος κοινοποιεί μια φωτογραφία. Κάποιος δημοσιεύει ένα βίντεο χωρίς να γνωρίζει την πλήρη ιστορία. Άγνωστοι σχολιάζουν το παιδί και τους γονείς του.

Δεν σημαίνει ότι κάθε κοινοποίηση είναι παράνομη ή ότι κάθε τρίτο πρόσωπο επιδιώκει βλάβη. Σημαίνει ότι όλοι οφείλουμε να σκεφτόμαστε τις συνέπειες.

Η περιέργεια δεν είναι δικαίωμα πρόσβασης στην παιδική ηλικία κάποιου άλλου.

Τι προτείνουν οι Ενεργοί Μπαμπάδες

Οι Ενεργοί Μπαμπάδες για τα Δικαιώματα του Παιδιού θεωρούμε ότι η προστασία του παιδιού πρέπει να αποτελεί σταθερή αρχή και στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται δημόσια οι οικογενειακές υποθέσεις.

Η προστασία της ιδιωτικότητας δεν πρέπει να εξαρτάται από το ποιος γονέας έχει την επιμέλεια, ποιος αισθάνεται αδικημένος ή ποιος διαθέτει μεγαλύτερο διαδικτυακό ακροατήριο. Πρέπει να ισχύει για κάθε παιδί, χωρίς διακρίσεις.

Πέντε πρακτικές κινήσεις πριν από οποιαδήποτε ανάρτηση

Οι συμβουλές της UNICEF για την ψηφιακή ιδιωτικότητα προσφέρουν μια χρήσιμη αφετηρία για τις οικογένειες [5]:

• Ελέγχουμε αν η δημοσίευση είναι πραγματικά αναγκαία ή αν εξυπηρετεί κυρίως τη σύγκρουση των ενηλίκων.
• Αποφεύγουμε στοιχεία όπως σχολείο, διεύθυνση, ακριβή τοποθεσία, πλήρη ονόματα και προσωπικά έγγραφα.
• Συζητάμε με το παιδί με τρόπο κατάλληλο για την ηλικία του και ακούμε σοβαρά τις επιθυμίες και τις αντιρρήσεις του.
• Ελέγχουμε τις ρυθμίσεις απορρήτου, γνωρίζοντας ότι ακόμη και περιεχόμενο περιορισμένου κοινού μπορεί να αναπαραχθεί.
• Επανεξετάζουμε παλιές αναρτήσεις και, όπου χρειάζεται, ζητάμε την απομάκρυνση περιεχομένου που εκθέτει το παιδί.

Το παιδί δεν χρειάζεται κοινό. Χρειάζεται προστασία.

Υπάρχει μια βαθιά αντίφαση. Διεκδικούμε το δικαίωμα του παιδιού να ακούγεται, αλλά συχνά μιλάμε δημόσια γι' αυτό χωρίς να αναρωτιόμαστε αν θα ήθελε να εκτεθεί. Υπερασπιζόμαστε την ψυχική του ασφάλεια, αλλά μπορεί να δημοσιοποιούμε τις πιο ευάλωτες στιγμές του.

Το παιδί δεν είναι ιδιοκτησία της μητέρας. Δεν είναι ιδιοκτησία του πατέρα. Δεν είναι αποδεικτικό μέσο για το Facebook. Δεν είναι πρωταγωνιστής μιας δημόσιας αντιδικίας που επέλεξαν άλλοι.

Είναι ένας άνθρωπος που μεγαλώνει. Ένας άνθρωπος που δικαιούται να διαμορφώσει τη δική του ταυτότητα, να διατηρήσει τις αναμνήσεις του και να αποφασίσει, με την απαραίτητη ωριμότητα, ποια προσωπικά βιώματα επιθυμεί να μοιραστεί.

Οι γονείς έχουν δικαίωμα να μιλήσουν, να διεκδικήσουν και να καταγγείλουν πραγματικές αδικίες. Η δημόσια δικαίωση ενός ενηλίκου, όμως, δεν πρέπει να επιδιώκεται με τίμημα την αδικαιολόγητη έκθεση του παιδιού.

Όταν τελειώσει η αντιδικία και σταματήσουν τα σχόλια, το παιδί θα συνεχίσει να ζει με την ιστορία που άλλοι δημοσίευσαν γι' αυτό. Και η παιδική του ηλικία δεν έχει κουμπί διαγραφής.

Συχνές ερωτήσεις για την ιδιωτικότητα του παιδιού

Είναι πάντα παράνομο να δημοσιεύει ένας γονέας φωτογραφία του παιδιού του;

Όχι. Η νομιμότητα εξαρτάται από τις συγκεκριμένες περιστάσεις, το είδος του περιεχομένου, το κοινό και τους εφαρμοστέους κανόνες. Ανεξάρτητα από το νομικό ζήτημα, προέχουν το συμφέρον, η ασφάλεια και η ιδιωτικότητα του παιδιού.

Αρκεί να κρύψουμε το πρόσωπο του παιδιού;

Όχι πάντα. Το σχολείο, η τοποθεσία, οι οικογενειακές λεπτομέρειες ή ο συνδυασμός πληροφοριών μπορεί να επιτρέψουν την ταυτοποίησή του.

Μπορώ να καταγγείλω δημόσια μια αδικία χωρίς να εκθέσω το παιδί;

Ναι, επιλέγοντας προσεκτικά τι δημοσιοποιείται, αφαιρώντας πραγματικά αναγνωριστικά στοιχεία και χρησιμοποιώντας τις αρμόδιες αρχές για ευαίσθητα αποδεικτικά στοιχεία. Η ανωνυμοποίηση χρειάζεται προσοχή, ειδικά σε μικρές κοινότητες.

Τι κάνω όταν έχει ήδη δημοσιευτεί υλικό που εκθέτει το παιδί;

Εξετάζω την αφαίρεση ή τον περιορισμό της πρόσβασης, χρησιμοποιώ τους μηχανισμούς αναφοράς της πλατφόρμας και, αν υπάρχει κίνδυνος ή πιθανή παρανομία, αναζητώ κατάλληλη νομική ή θεσμική βοήθεια. Η αποθήκευση των απαραίτητων αποδεικτικών στοιχείων πρέπει να γίνεται χωρίς περαιτέρω δημόσια διάδοση.

Πρέπει να ρωτάμε το παιδί πριν αναρτήσουμε κάτι για εκείνο;

Η γνώμη του πρέπει να ακούγεται ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του. Όμως ακόμη και όταν συμφωνεί, οι ενήλικοι εξακολουθούν να έχουν ευθύνη να εκτιμούν πιθανούς κινδύνους και μελλοντικές συνέπειες.

Πρωτογενείς πηγές και τεκμηρίωση

1. UNICEF / ΟΗΕ: Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, άρθρα 3, 12, 16 και 18.Επίσημο πλήρες κείμενο της Σύμβασης.
2. Συμβούλιο της Ευρώπης: Σύσταση CM/Rec(2018)7.Παιδικά δικαιώματα στο ψηφιακό περιβάλλον.
3. Ευρωπαϊκή Ένωση: Κανονισμός (ΕΕ) 2016/679, αιτιολογική σκέψη 38 και άρθρο 2 παρ. 2.Επίσημο ελληνικό κείμενο του GDPR στο EUR-Lex.
4. UNICEF Parenting: What you need to know about “sharenting”.Προστασία της ιδιωτικότητας των παιδιών κατά τις αναρτήσεις.
5. UNICEF Parenting: Online privacy checklist for parents.Πρακτικός οδηγός για την online ιδιωτικότητα.

Ενεργοί Μπαμπάδες για τα Δικαιώματα του Παιδιού

Ενημερωτικό άρθρο τεκμηριωμένο από θεσμικές πηγές. Δεν αποτελεί εξατομικευμένη νομική συμβουλή.