Το παιδί έχει φωνή. Έχει όμως δικό του εκπρόσωπο;
Όταν δύο γονείς χωρίζουν και η διαφωνία τους φτάνει στο δικαστήριο, ο καθένας εμφανίζεται με τη δική του θέση, τα δικά του επιχειρήματα και συνήθως τον δικό του δικηγόρο.
Στο κέντρο όμως της υπόθεσης βρίσκεται ένας τρίτος άνθρωπος.
Το παιδί.
Και εδώ γεννιέται ένα ερώτημα που η ελληνική οικογενειακή δικαιοσύνη καλείται πλέον να εξετάσει πολύ πιο συγκεκριμένα:
Ο νόμος ήδη αναγνωρίζει τη φωνή του παιδιού
Η ελληνική νομοθεσία δεν αγνοεί το ζήτημα.
Το άρθρο 1511 του Αστικού Κώδικα προβλέπει ότι, ανάλογα με την ωριμότητά του, πρέπει να ζητείται και να συνεκτιμάται η γνώμη του παιδιού πριν από κάθε απόφαση σχετική με τη γονική μέριμνα και τα συμφέροντά του.
Η πρόβλεψη αυτή είναι σημαντική, αλλά χρειάζεται μία κρίσιμη διευκρίνιση.
Το δικαίωμα του παιδιού να ακούγεται δεν σημαίνει ότι το παιδί καλείται να επιλέξει γονέα.
Δεν σημαίνει ότι μεταφέρεται πάνω του η ευθύνη της δικαστικής απόφασης. Σημαίνει ότι ένας άνθρωπος του οποίου η καθημερινότητα, οι σχέσεις και η οικογενειακή ζωή μπορεί να αλλάξουν από μία δικαστική απόφαση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται απλώς ως αντικείμενο της διαφοράς των ενηλίκων.
Υπάρχει μάλιστα και μία δεύτερη σημαντική διάταξη.
Το άρθρο 1517 του Αστικού Κώδικα προβλέπει ότι, όταν τα συμφέροντα του παιδιού συγκρούονται με τα συμφέροντα του πατέρα ή της μητέρας που ασκούν τη γονική μέριμνα, διορίζεται ειδικός επίτροπος.
Ο θεσμός δεν είναι θεωρητικός. Η εφαρμογή του εμφανίζεται και στη νομολογία των ελληνικών δικαστηρίων.
Άρα το ερώτημα δεν είναι εάν η ελληνική έννομη τάξη γνωρίζει την έννοια της χωριστής προστασίας του παιδιού όταν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων.
Τη γνωρίζει.
Το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό:
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο έστειλε ήδη μήνυμα στην Ελλάδα
Στις 9 Σεπτεμβρίου 2025 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου εξέδωσε την απόφασή του στην υπόθεση M.P. and Others v. Greece.
Η υπόθεση αφορούσε μητέρα και δύο παιδιά και την επιστροφή των παιδιών στον πατέρα τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατόπιν αποφάσεων των ελληνικών δικαστηρίων στο πλαίσιο διαδικασίας διεθνούς απαγωγής παιδιών.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση του δικαιώματος σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής. Μεταξύ άλλων, έκρινε ότι τα ελληνικά δικαστήρια είχαν αξιολογήσει την κατάσταση χωρίς να εξετάσουν εάν ήταν κατάλληλο να εξακριβωθούν οι απόψεις των ίδιων των παιδιών.
Το ιδιαίτερα σημαντικό σημείο της απόφασης είναι ότι το Δικαστήριο έκρινε, για πρώτη φορά σε υπόθεση διεθνούς απαγωγής παιδιών, ότι τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να εξετάζουν αυτεπαγγέλτως εάν είναι κατάλληλο να ακουστεί το παιδί, άμεσα ή με άλλο τρόπο, και εάν κρίνουν ότι αυτό δεν πρέπει να συμβεί, να αιτιολογούν την επιλογή τους.
Η συγκεκριμένη υπόθεση αφορά διεθνή απαγωγή παιδιών και δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτομάτως σε κάθε διαφορά γονικής μέριμνας ή επικοινωνίας.
Αναδεικνύει όμως μία βασική αρχή:
η θέση του παιδιού δεν μπορεί να θεωρείται αυτονόητο ότι ταυτίζεται με τη θέση κάποιου από τους δύο γονείς.
Η Ευρώπη πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα
Στις 28 Μαΐου 2025 η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης υιοθέτησε τη Σύσταση CM/Rec(2025)4 για την προστασία των δικαιωμάτων και του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού στις διαδικασίες γονικού χωρισμού.
Η Σύσταση δεν περιορίζεται στο δικαίωμα του παιδιού να ακουστεί.
Προβλέπει ότι το παιδί πρέπει να έχει δικαίωμα σε ανεξάρτητη υποστήριξη και νομική βοήθεια και, όπου απαιτείται, σε νομική εκπροσώπηση χωριστή από εκείνη των γονέων ή των άλλων μερών της διαδικασίας.
Προχωρά ακόμη περισσότερο.
Όταν η προστασία του βέλτιστου συμφέροντος του παιδιού το απαιτεί, προβλέπει τον όσο το δυνατόν έγκαιρο διορισμό ειδικού guardian ad litem, δηλαδή ειδικού επιτρόπου για τη διαδικασία, ή χωριστού νομικού εκπροσώπου.
Η λογική είναι απλή.
Σε μία έντονη γονική σύγκρουση μπορεί η μητέρα να πιστεύει ειλικρινά ότι υπερασπίζεται το συμφέρον του παιδιού.
Το ίδιο μπορεί να πιστεύει και ο πατέρας.
Και παρ' όλα αυτά, η πραγματική θέση, οι ανάγκες ή τα δικαιώματα του παιδιού να μην αποτυπώνονται πλήρως από κανέναν από τους δύο.
Ακριβώς εκεί αποκτά ιδιαίτερη σημασία η ανεξάρτητη υποστήριξη και, όπου απαιτείται, η χωριστή εκπροσώπηση.
Όχι για να δημιουργηθεί ένας ακόμη αντίδικος.
Αλλά για να υπάρχει μέσα στη διαδικασία ένας μηχανισμός του οποίου η αποστολή δεν είναι να δικαιώσει τη μητέρα ή τον πατέρα.
Η αποστολή του είναι το παιδί.
Το ΕΔΔΑ αλλάζει πλέον και τους δικούς του κανόνες
Στις 7 Σεπτεμβρίου 2026 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου υιοθέτησε τροποποιήσεις στους Κανόνες 36 και 44 του Κανονισμού του, οι οποίες ανακοινώθηκαν στις 25 Σεπτεμβρίου 2026 και θα τεθούν σε ισχύ στις 25 Μαρτίου 2027.
Οι τροποποιήσεις προβλέπουν τη δυνατότητα διορισμού, σε ειδικές περιστάσεις, ανεξάρτητου εκπροσώπου για παιδί που είναι προσφεύγον ενώπιον του Δικαστηρίου και, κατ' εξαίρεση, για παιδί που συμμετέχει ως τρίτο μέρος.
Η αλλαγή αυτή δεν τροποποιεί αυτομάτως το ελληνικό οικογενειακό δίκαιο.
Δείχνει όμως καθαρά προς ποια κατεύθυνση εξελίσσεται η ευρωπαϊκή αντίληψη για τη δικαιοσύνη που αφορά παιδιά.
Και τώρα η Ελλάδα βρίσκεται στο επίκεντρο
Η χρονική συγκυρία είναι εξαιρετικά σημαντική.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 ξεκίνησε η δεύτερη φάση του κοινού έργου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Συμβουλίου της Ευρώπης για τη Φιλική προς τα Παιδιά Δικαιοσύνη.
Η Ελλάδα και η Γαλλία επιλέχθηκαν ως οι δύο χώρες εστίασης του προγράμματος, το οποίο θα διαρκέσει έως τον Ιούνιο του 2028.
Για τις χώρες εστίασης προβλέπονται δράσεις σε εθνικό και τοπικό επίπεδο με στόχο τη συλλογή δεδομένων, τον εντοπισμό κενών, τη βελτίωση νομοθεσίας, πολιτικών και πρακτικών και την ενίσχυση των επαγγελματιών που συμμετέχουν σε διαδικασίες φιλικές προς τα παιδιά.
Το πρόγραμμα δεν αφορά μόνο την ποινική δικαιοσύνη. Καλύπτει παιδιά που έρχονται σε επαφή με τον νόμο ως παραβάτες, θύματα, μάρτυρες ή διάδικοι σε διοικητικές, αστικές και ποινικές διαδικασίες.
Μία ημέρα πριν από την επίσημη έναρξη της δεύτερης φάσης, στις 28 Σεπτεμβρίου 2026, το Υπουργείο Δικαιοσύνης δημοσίευσε πρόσκληση για την παροχή συμβουλευτικών υπηρεσιών για την υλοποίηση του έργου στην Ελλάδα.
Επομένως, η συζήτηση δεν αφορά κάποιο μακρινό ευρωπαϊκό σχέδιο.
Η διαδικασία έχει ήδη ξεκινήσει.
Τα δεδομένα που πρέπει να ζητήσουμε
Η Ελλάδα διαθέτει νομοθετικές διατάξεις για τη γνώμη του παιδιού και για τον ειδικό επίτροπο σε περίπτωση σύγκρουσης συμφερόντων.
Αυτό όμως δεν αρκεί από μόνο του για να γνωρίζουμε πώς λειτουργεί το σύστημα στην πράξη.
Γνωρίζουμε πόσα παιδιά ακούγονται πραγματικά από τα ελληνικά δικαστήρια σε υποθέσεις γονικής μέριμνας και επικοινωνίας;
Γνωρίζουμε σε πόσες υποθέσεις ενεργοποιείται το άρθρο 1517 και διορίζεται ειδικός επίτροπος;
Γνωρίζουμε πόσες από αυτές αφορούν συγκρουσιακούς γονικούς χωρισμούς;
Υπάρχει ενιαία διαδικασία ή πρωτόκολλο για τον τρόπο με τον οποίο ακούγεται ένα παιδί;
Υπάρχει ειδική εκπαίδευση των επαγγελματιών που αναλαμβάνουν την υποστήριξη ή εκπροσώπησή του;
Καταγράφεται ο χρόνος που απαιτείται για τον διορισμό και την ενεργοποίηση ενός τέτοιου μηχανισμού;
Υπάρχουν συγκεντρωτικά στατιστικά δεδομένα για όλα αυτά;
Αν τα δεδομένα υπάρχουν, πρέπει να δημοσιοποιηθούν και να αξιολογηθούν.
Αν δεν υπάρχουν, η ίδια η απουσία τους αποτελεί ζήτημα που αξίζει να εξεταστεί στο πλαίσιο της νέας φάσης για τη Φιλική προς τα Παιδιά Δικαιοσύνη.
Το παιδί δεν είναι μάρτυρας της μάχης των γονέων
Οι Ενεργοί Μπαμπάδες για τα Δικαιώματα του Παιδιού έχουν επανειλημμένα επισημάνει ότι το παιδί δεν πρέπει να μετατρέπεται σε αγγελιοφόρο, έπαθλο ή εργαλείο μιας γονικής σύγκρουσης.
Το ίδιο πρέπει να ισχύει και μέσα στη δικαστική διαδικασία.
Η φωνή του παιδιού δεν πρέπει να χρησιμοποιείται για να ενισχύσει τη θέση της μητέρας.
Ούτε για να ενισχύσει τη θέση του πατέρα.
Και ασφαλώς δεν σημαίνει ότι ένα παιδί πρέπει να επιφορτίζεται με την ευθύνη να αποφασίζει με ποιον γονέα θα ζήσει ή πώς θα οργανωθεί η οικογενειακή του ζωή.
Η ευθύνη της απόφασης παραμένει στους ενήλικες και τελικά στο δικαστήριο.
Άλλο όμως είναι να αποφασίζουμε για το παιδί αφού έχουμε εξασφαλίσει ότι η φωνή και τα δικαιώματά του μπορούν πραγματικά να φτάσουν στη διαδικασία και άλλο να θεωρούμε ότι κάποιος άλλος μίλησε επαρκώς εκ μέρους του.
Η Ελλάδα έχει ήδη το νομοθετικό σημείο εκκίνησης.
Έχει μπροστά της τη Σύσταση CM/Rec(2025)4.
Έχει μία πρόσφατη καταδίκη από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο που ανέδειξε το ζήτημα της ακρόασης των παιδιών.
Έχει τις νέες αλλαγές του ίδιου του ΕΔΔΑ για την ανεξάρτητη εκπροσώπηση παιδιών.
Και από τον Σεπτέμβριο του 2026 είναι μία από τις δύο χώρες εστίασης της νέας ευρωπαϊκής φάσης για τη Φιλική προς τα Παιδιά Δικαιοσύνη.
Επομένως, το ερώτημα είναι πλέον απολύτως συγκεκριμένο:
Οι Ενεργοί Μπαμπάδες για τα Δικαιώματα του Παιδιού θεωρούν ότι αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα που πρέπει να εξεταστούν στο πλαίσιο της νέας ευρωπαϊκής αξιολόγησης.
Και αυτή τη φορά η απάντηση δεν χρειάζεται να δοθεί μόνο με διακηρύξεις.
Μπορεί και πρέπει να δοθεί και με δεδομένα.
📣 Αν αυτό το κείμενο σε ταρακούνησε, μοιράσου το. Κάποιος γονιός εκεί έξω το έχει ανάγκη.
