Η κοινωνία δικαίως απαιτεί την απόλυτη προστασία κάθε παιδιού από οποιαδήποτε μορφή κακοποίησης. Η διερεύνηση κάθε καταγγελίας πρέπει να γίνεται άμεσα, με επιστημονική επάρκεια και χωρίς καμία έκπτωση στην ασφάλεια του παιδιού.

Το ίδιο όμως το κράτος δικαίου επιβάλλει και κάτι ακόμη: να προστατεύεται κάθε πολίτης από αβάσιμες ή καταχρηστικές καταγγελίες που μπορούν να καταστρέψουν ανεπανόρθωτα τη ζωή του.

Στις οικογενειακές διαφορές υψηλής σύγκρουσης, αρκετοί πατεραδες περιγράφουν μια διαφορετική μορφή κακοποίησης. Όχι σωματική. Όχι λεκτική. Αλλά θεσμική.

Μια κατάσταση όπου η δικαστική διαδικασία μετατρέπεται σε όπλο εξόντωσης.

Η διεθνής βιβλιογραφία περιγράφει το φαινόμενο αυτό με όρους όπως Legal Abuse, Litigation Abuse και Legal Abuse Syndrome (LAS).

Το Legal Abuse Syndrome (LAS) δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση στα διαγνωστικά εγχειρίδια DSM-5-TR ή ICD-11. Χρησιμοποιείται όμως από μέρος της επιστημονικής βιβλιογραφίας για να περιγράψει τις σοβαρές ψυχολογικές συνέπειες που μπορεί να προκαλέσει η χρόνια και καταχρηστική εμπλοκή ενός ανθρώπου σε δικαστικές διαδικασίες.

Οι επιπτώσεις μπορεί να περιλαμβάνουν χρόνιο άγχος, αϋπνία, κρίσεις πανικού, κατάθλιψη, κοινωνική απομόνωση, οικονομική εξάντληση και απώλεια εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.

Σε αρκετές περιπτώσεις, οι αντιδράσεις αυτές εμφανίζουν χαρακτηριστικά συμβατά με τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD) ή ακόμη και με τη Σύνθετη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Complex PTSD), η οποία αναγνωρίζεται επίσημα από το ICD-11 του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Το Complex PTSD συνδέεται με παρατεταμένη έκθεση σε χρόνιο τραύμα και όχι με ένα μόνο τραυματικό γεγονός.

Αυτό ακριβώς περιγράφουν πολλοί πατεραδες που εμπλέκονται επί σειρά ετών σε οικογενειακές δικαστικές διαμάχες.

Δεν πρόκειται για μία δικαστική απόφαση.

Πρόκειται για χρόνια δικαστήρια.

Για αλλεπάλληλες αγωγές.

Για ασφαλιστικά μέτρα.

Για συνεχείς αναβολές.

Για οικονομική αιμορραγία.

Και, κυρίως, για τη σταδιακή απώλεια της καθημερινής σχέσης με το παιδί τους.

Ο χρόνος στις οικογενειακές υποθέσεις δεν είναι ουδέτερος.

Κάθε μήνας που περνά χωρίς ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ παιδιού και γονέα δημιουργεί νέα πραγματικά δεδομένα. Το παιδί μεγαλώνει. Η σχέση αποδυναμώνεται. Η επανένωση γίνεται ολοένα δυσκολότερη.

Αυτό έχει επισημανθεί επανειλημμένα και από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο έχει κρίνει ότι τα κράτη έχουν θετική υποχρέωση να λαμβάνουν αποτελεσματικά και έγκαιρα μέτρα για τη διατήρηση και αποκατάσταση της σχέσης γονέα και παιδιού σύμφωνα με το άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Στην υπόθεση Kosmopoulou κατά Ελλάδας, το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 8 επειδή οι ελληνικές αρχές δεν έλαβαν επαρκή μέτρα για να διασφαλίσουν την επικοινωνία μητέρας και παιδιού, παρά τις σχετικές επιστημονικές εισηγήσεις. Το μήνυμα του Δικαστηρίου ήταν σαφές: η έκδοση μιας δικαστικής απόφασης δεν αρκεί· απαιτείται και αποτελεσματική εφαρμογή της.

? HUDOC – Kosmopoulou κατά Ελλάδας:
https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-4497

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και ένα άλλο φαινόμενο που περιγράφεται στις οικογενειακές διαφορές υψηλής σύγκρουσης: οι καταγγελίες για ιδιαίτερα σοβαρά αδικήματα, όπως η σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκου.

Κάθε τέτοια καταγγελία πρέπει να διερευνάται άμεσα και σε βάθος.

Όμως, όταν μια τόσο βαριά κατηγορία αποδεικνύεται αβάσιμη, οι συνέπειες για τον αθώο γονέα είναι συχνά μη αναστρέψιμες.

Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ελληνική μεταπτυχιακή ερευνητική εργασία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, η οποία εξέτασε 129 υποθέσεις καταγγελλόμενης σεξουαλικής κακοποίησης παιδιών στο πλαίσιο αντιδικίας διαζευγμένων ή σε διάσταση γονέων.

Τα αποτελέσματα ήταν ιδιαίτερα προβληματιστικά:

  • 16,3% των ισχυρισμών αξιολογήθηκαν ως βάσιμοι.
  • 38,8% αξιολογήθηκαν ως αβάσιμοι.
  • 45% παρέμειναν μη τεκμηριωμένοι, χωρίς δυνατότητα ασφαλούς συμπεράσματος.
  • Στο 97% των περιπτώσεων, η καταγγελία έγινε μετά τον χωρισμό ή το διαζύγιο.

Τα στοιχεία αυτά δεν σημαίνουν ότι κάθε αβάσιμη καταγγελία είναι κακόβουλη. Δείχνουν όμως ότι ένα σημαντικό ποσοστό εξαιρετικά σοβαρών κατηγοριών δεν επιβεβαιώνεται, ενώ στο μεταξύ η σχέση παιδιού και γονέα έχει συχνά ήδη διαρραγεί.

Αυτό γεννά εύλογα ερωτήματα.

Πόσοι πατεραδες οδηγήθηκαν σε χρόνια ψυχολογική εξουθένωση;

Πόσοι εμφάνισαν συμπτώματα PTSD ή Complex PTSD;

Πόσα παιδιά στερήθηκαν έναν κατάλληλο γονέα εξαιτίας πολυετών δικαστικών διαδικασιών;

Δυστυχώς, η Ελλάδα δεν διαθέτει επίσημα στατιστικά στοιχεία για κανένα από τα παραπάνω.

Δεν γνωρίζουμε πόσες οικογενειακές διαφορές διαρκούν πάνω από πέντε χρόνια.

Δεν γνωρίζουμε πόσοι γονείς αποκόπτονται οριστικά από τα παιδιά τους.

Δεν γνωρίζουμε πόσοι χρειάζονται ψυχολογική ή ψυχιατρική υποστήριξη εξαιτίας της δικαστικής αντιδικίας.

Ένα κράτος που δεν μετρά τις ανθρώπινες συνέπειες του συστήματός του δεν μπορεί να αξιολογήσει ούτε την αποτελεσματικότητά του ούτε τις κοινωνικές του επιπτώσεις.

Η προστασία του παιδιού προϋποθέτει την άμεση διερεύνηση κάθε καταγγελίας. Προϋποθέτει όμως και ένα δικαστικό σύστημα που λειτουργεί γρήγορα, αποτελεσματικά και δίκαια, ώστε να μην επιτρέπει η ίδια η καθυστέρηση να μετατρέπεται σε μηχανισμό αποξένωσης και χρόνιου ψυχικού τραύματος.

Πηγές

• HUDOC – Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου – Kosmopoulou κατά Ελλάδας:
https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=002-4497

• ΕΚΠΑ – «Ισχυρισμοί σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων στο πλαίσιο αντιδικίας διαζευγμένων ή σε διάσταση γονέων»:
https://www.openarchives.gr/aggregator-openarchives/edm/pergamos/000005-uoadl%3A2969591